Co jeść przy biegunce – dieta w czasie zaburzeń trawienia

Biegunka odwadnia szybciej, niż się wydaje. W ciągu doby organizm potrafi stracić kilka litrów płynów razem z sodem, potasem i magnezem, a to właśnie te straty odpowiadają za osłabienie, zawroty głowy i skurcze łydek. Jedzenie schodzi wtedy na drugi plan, ale nie znika z równania: dobrze dobrane posiłki skracają czas trwania objawów i wspierają odbudowę błony śluzowej jelita. Poniżej konkretne produkty, kolejność ich wprowadzania oraz lista rzeczy, które przy luźnych stolcach szkodzą najbardziej.

Najpierw płyny i elektrolity, dopiero potem talerz

Przy luźnych stolcach ciało traci wodę razem z elektrolitami, więc samo popijanie czystej wody nie wystarcza. Bez sodu nawodnienie nie „chwyta”, a nadmiar czystej wody dodatkowo rozcieńcza to, co jeszcze zostało we krwi. Stąd osłabienie mimo wypijania dwóch litrów dziennie.

Najprostsze rozwiązanie to gotowy doustny płyn nawadniający z apteki. Zawiera on glukozę i nie warto z tego powodu rezygnować z saszetki. Cukier pełni tam funkcję transportera: sód wchłania się w jelicie cienkim razem z glukozą, więc kilka gramów węglowodanów w tej sytuacji spełnia zadanie farmakologiczne, a nie kulinarne. Po ustąpieniu objawów wraca się do normalnego sposobu odżywiania.

Domowa alternatywa to letni, dobrze osolony bulion. Wywar z kości lub mięsa dostarcza sodu, potasu i aminokwasów, a przy tym nie obciąża żołądka. Popijany małymi porcjami co kilkanaście minut sprawdza się lepiej niż jedna duża szklanka wypita naraz.

Pragnienie jest spóźnionym sygnałem. Bardziej wiarygodne wskaźniki to kolor moczu, częstotliwość oddawania moczu i elastyczność skóry na wierzchu dłoni.

Co jeść przy biegunce w pierwszej dobie

W ostrej fazie apetyt zwykle znika i nie ma sensu go wymuszać. Głodówka trwająca dłużej niż kilkanaście godzin nie przyspiesza jednak powrotu do zdrowia. Enterocyty, czyli komórki wyściełające jelito, odżywiają się częściowo bezpośrednio z treści pokarmowej, więc całkowity post opóźnia regenerację nabłonka.

Pytanie, co jeść przy biegunce w pierwszych godzinach, ma prostą odpowiedź: rzeczy miękkie, ciepłe, słone i ubogie w resztki pokarmowe.

• Bulion mięsny lub drobiowy z solą, ewentualnie z rozgotowaną marchewką
• Jajka na miękko lub jajecznica na maśle, przygotowane na wolnym ogniu
• Gotowane lub duszone mięso: pierś z kurczaka, indyk, cielęcina, chuda wołowina
• Ryby gotowane na parze, na przykład dorsz albo mintaj
• Rozgotowana marchew, cukinia bez skórki, dynia, przetarte na gładko

Porcje powinny być małe. Pięć niewielkich posiłków obciąża jelito mniej niż dwa duże, a przy podrażnionej śluzówce ma to realne przełożenie na liczbę wizyt w toalecie.

Dlaczego banany, ryż i tosty to przereklamowany zestaw

Schemat oparty na bananie, ryżu, jabłku i pieczywie tostowym przez lata funkcjonował jako standard i wciąż pojawia się w poradach rodzinnych. Problem polega na tym, że taki zestaw dostarcza prawie wyłącznie skrobi. Brakuje w nim białka potrzebnego do naprawy nabłonka, brakuje tłuszczu, brakuje sodu i potasu w ilościach odpowiadających stratom.

Element, który w tej kombinacji faktycznie działa, to pektyna: rozpuszczalny błonnik obecny w ugotowanym jabłku i w marchwi. Wiąże wodę w świetle jelita, tworzy żel i zagęszcza stolec. Ten sam efekt daje jednak przetarta marchewka albo łyżeczka babki płesznik rozmieszana w wodzie, bez zjadania trzech kromek białego pieczywa.

Drugi problem to sam ryż i tosty. Dla osoby dbającej o stabilną glikemię kilka dni na czystej skrobi kończy się huśtawką cukrową, wilczym apetytem i powrotem do punktu wyjścia po wyzdrowieniu. Regeneracja jelita nie wymaga takiego kompromisu.

Rola wywaru z kości

Wywar gotowany długo na kościach dostarcza glicyny i proliny, aminokwasów wykorzystywanych do budowy kolagenu i odbudowy tkanki łącznej w ścianie jelita. Nie jest to cudowny lek, ale jako źródło płynu, sodu i lekkostrawnego białka wypada lepiej niż herbata z cytryną. Wystarczy pamiętać o soleniu, bo niesolony bulion nie uzupełni ubytków elektrolitowych.

Tłuszcze przy biegunce działają różnie

Tłuszcz nie jest zakazany, choć wiele poradników nadal go wyklucza z automatu. Masło klarowane, oliwa, żółtka i tłuszcz z mięsa są zwykle dobrze tolerowane i pozwalają utrzymać wartość energetyczną posiłku przy małej objętości. Ma to znaczenie, bo przy odpowiedniej diecie około 75% energii pochodzi właśnie z tłuszczów i rezygnacja z nich na kilka dni oznacza realny deficyt kaloryczny.

Wyjątek stanowią oleje MCT i olej kokosowy w większych ilościach. Kwasy tłuszczowe średniołańcuchowe wchłaniają się szybko, ale przy przekroczeniu tolerancji działają osmotycznie i nasilają luźne stolce. Kilkanaście mililitrów MCT wypitych na czczo potrafi wywołać biegunkę u całkowicie zdrowej osoby. W trakcie infekcji jelitowej takie eksperymenty odpadają.

Odpada też smażenie w głębokim tłuszczu i ciężkie sosy śmietanowe. Zasada jest praktyczna: tłuszcz wbudowany w potrawę tak, tłuszcz jako osobny „shot” nie.

Czego unikać, żeby nie przedłużać problemu

Część produktów uchodzących za zdrowe przy podrażnionym jelicie wypada fatalnie. Warto sprawdzić skład tego, co znajduje się w kuchni, bo kilka pozycji z tej listy potrafi samodzielnie podtrzymywać objawy przez wiele dni.

• Poliole: maltitol, sorbitol, ksylitol i erytrytol, obecne w batonach i słodyczach „bez cukru”. Fermentują w jelicie grubym i ciągną wodę do jego światła
• Cytrynian magnezu w suplementach, wyraźnie rozluźniający stolec. Łagodniejszą formą jest diglicynian lub jabłczan
• Kawa i napoje z kofeiną, przyspieszające pasaż jelitowy
• Alkohol, w tym niewielkie ilości wina, drażniący śluzówkę
• Ostre przyprawy, papryczki chili i wszystko z dużą ilością pieprzu
• Napoje gazowane i wysokie dawki witaminy C w postaci kwasu askorbinowego

Sztuczne słodziki zasługują na osobną uwagę, bo są przeoczane najczęściej. Osoba przekonana, że jej trzydniowa biegunka pochodzi od infekcji, potrafi codziennie zjadać dwa batoniki proteinowe wypełnione maltitolem. Odstawienie ich rozwiązuje sprawę w dobę.

Erytrytol jest tolerowany lepiej niż pozostałe poliole, bo wchłania się w jelicie cienkim i wydala z moczem. Powyżej kilkudziesięciu gramów dziennie również potrafi jednak wywołać wzdęcia i rozwolnienie.

Nabiał, kiszonki i probiotyki

Po infekcji jelitowej aktywność laktazy spada, czasem na kilka tygodni. Mleko i świeży twaróg mogą wtedy nasilać objawy, nawet jeśli wcześniej nie sprawiały problemu. Sery dojrzewające, masło i śmietana zawierają śladowe ilości laktozy i zwykle są bezpieczne.

Kefir i jogurt naturalny to sytuacja pośrednia. W ostrej fazie lepiej odczekać, po ustąpieniu najgorszych objawów działają korzystnie dzięki żywym kulturom bakterii. Kiszona kapusta i ogórki kiszone wracają na talerz jako jedne z ostatnich, bo poza probiotykami dostarczają sporo błonnika nierozpuszczalnego.

Preparaty probiotyczne mają sens szczególnie po antybiotykoterapii. Najlepiej przebadane szczepy to Saccharomyces boulardii oraz Lactobacillus rhamnosus GG, dostępne bez recepty w większości aptek.

Powrót do normalnego jedzenia

Kiedy stolec zaczyna się formować, warto rozszerzać jadłospis stopniowo, a nie jednym skokiem. Zbyt szybki powrót do surowych warzyw, orzechów i dużych porcji tłuszczu cofa postępy o dwa dni.

1. Doba pierwsza: płyny, bulion, jajko na miękko
2. Doba druga: gotowane mięso, ryba na parze, przetarte warzywa
3. Doba trzecia: masło i oliwa w normalnych ilościach, ser żółty, awokado
4. Doba czwarta i kolejne: kefir, jajka w każdej formie, warzywa mniej rozgotowane
5. Na końcu: orzechy, nasiona, surówki, kiszonki, kawa

To, co jeść przy biegunce ustępującej, różni się więc od pierwszej doby przede wszystkim ilością tłuszczu i stopniem rozdrobnienia warzyw. Mięso, ryby i jajka pozostają podstawą przez cały czas.

Kiedy sama dieta nie wystarczy

Pytanie o to, co jeść przy biegunce, traci sens w kilku sytuacjach, w których liczy się kontakt z lekarzem, a nie zmiana jadłospisu.

• Krew lub śluz w stolcu
• Wysoka gorączka utrzymująca się ponad dobę
• Objawy trwające dłużej niż trzy dni u dorosłego, u dziecka znacznie krócej
• Silny ból brzucha zlokalizowany w jednym miejscu
• Wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów
• Objawy odwodnienia: brak moczu przez wiele godzin, splątanie, przyspieszone tętno
• Biegunka po niedawnej antybiotykoterapii lub po podróży do krajów tropikalnych

Osobny przypadek to biegunka przewlekła, powracająca co kilka tygodni bez uchwytnej przyczyny. Za takim obrazem stoi czasem nietolerancja pokarmowa, przerost bakteryjny jelita cienkiego, celiakia albo choroba zapalna jelit. Modyfikacja diety pomoże objawowo, natomiast diagnostyka jest tu niezbędna i im wcześniej się ją rozpocznie, tym prościej wygląda dalsze postępowanie.

Przeczytaj również: Co jeść przy wysokim cholesterolu? 

Grzegorz Klonek

Od ponad 15 lat specjalizuję się w prowadzeniu pacjentów z insulinoopornością, otyłością metaboliczną i cukrzycą typu 2. Pracuję zarówno z dorosłymi, jak i z dziećmi oraz ich rodzinami.

W 2015 roku sam schudłem 42 kg w 5 miesięcy. To doświadczenie zmieniło moje podejście do dietetyki i stało się fundamentem mojej metody. Współpracuję naukowo z AWF Katowice, publikuję w PubMed.